સિંહાસનારૂઢ અન્યાય
કૃષ્ણ: "પણ અન્યાયને સિંહાસન-ચ્યુત કરો ત્યારે તે અટકશે, અન્યાયને પંપાળવાથી નહીં. દુર્યોધન જેવા દુર્જનો જગતમાં ઘણાય છે પણ તે સિંહાસને નથી તેથી તેમનાથી જગતના અનાથોને અન્યાય થઈ શકતો નથી. આ અન્યાય સિંહાસનારૂઢ છે. નથી તે ભીષ્મને ગાંઠતો, નથી દ્રોણને સાંભળતો. ગાંધારીની પ્રાર્થના તો તેના કાનને પણ પહોંચતી નથી તો મારી શી વાત! તે દહાડે કૃષ્ણાની લજ્જાનું રક્ષણ ભીષ્મ, દ્રોણ, વિદુર કરી શક્યા નહીં, ધન્ય છે તે ન્યાયનિષ્ઠ સત્પરાયણ ગાંધારીને. એણે સંતાનને જ ત્યજવાનું કહ્યું પણ ત્યાં સભા સૂનમૂન રહી. એને આપણે નહીં બચાવી શકીએ."
ભગવાન શ્રી કૃષ્ણની નિઃશસ્ત્ર રહેવાની પ્રતિજ્ઞા
ધૌમ્ય બાજોઠ પર બેસતાં ફરી કહે, 'એક શંકા હવે મટાડશો? યુદ્ધને વિષે આપ આટલા ઉત્સાહી છો તો નિઃશસ્ત્ર રહેવાની પ્રતિજ્ઞા કેમ કરી?' હસતાં હસતાં ઉમેર્યું, 'તો પછી અમને તેવું મન ન થાય?'
'એ મારું રહસ્ય છે પણ તમે પાંડવોના હિતસ્વી ને કુલગુરુ, તમને કહેવામાં અણઘટતું નથી. પહેલું તો એ કે હું નિઃશસ્ત્ર છું, નિષ્પક્ષ નથી.'
'એ સ્પષ્ટ છે.'
'બીજું, હું યુદ્ધ વિષે ઉત્સાહી નથી. પણ અન્યાયનિવારણ માટે ઉત્સાહી છું. આનંદ શેમાં છે તે તો તમે જાણો છો.' કહી દૂરથી આવતા વેણુ સૂરોમાં તેઓ ઘડીક તલ્લીન થઈ ગયા. પછી આગળ નિશ્વાસ નાખીને કહે, 'પણ એક વાર કૃષ્ણાની લજ્જાને આવરી છે. ફરી ફરી હું જ તે કાર્ય કરું તો તેના પતિઓનું ગૌરવ શું? અર્જુન, ભીમ આ યુદ્ધ જીતે તે મારી મનીષા છે. હું તેમનો સારથિ થાઉં. એ દહાડે તો તેઓ ધર્મદાસ હતા એટલે હું દોડી આવ્યો. કૃષ્ણાની લજ્જા રહી મારો મહિમા થયો પણ પાંડવો નષ્ટતેજ થયા.'
ધૌમ્ય કહે, 'ને સભા પણ.'
શ્રીકૃષ્ણ કહે, 'સભા હતી જ ક્યાં? ત્યાં તો ભીરુઓ ને સંશયાત્માઓનો શંભુમેળો હતો. તે સભા હોત તો કુરુક્ષેત્રની આ વેળા જ ન આવી હોત.'
~ કુરુક્ષેત્ર પુસ્તકમાંથી, લેખક: મનુભાઈ પંચોળી 'દર્શક'
વાકછલ
વાસુદેવ કહે. 'સંજય, તું દૂત છે એટલે એમના પક્ષની જ તું વાત કરે તેમાં તારો દોષ નથી. પણ વાકછલ ઈષ્ટ નથી. પ્રશ્ન જ્ઞાની-અજ્ઞાનીનો નથી. ન્યાય-અન્યાયનો છે. અજ્ઞાની અન્યાય કરે તેથી દંડમાંથી બચી જતો નથી. તારાં કહેવા પ્રમાણે માની લઈએ કે દર્યોધન અજ્ઞાની છે. તેને જતો કરો, તો આ સંસારનું શું થાય તે તેં કદી વિચાર્યું છે? મહારાજ તો અંધ અને મમતાબદ્ધ છે. નહીં તો તેમણે ગાંધારીની વિનવણી મુજબ તેનો ત્યાગ કર્યો હોત તે ન જોઈ શકે. પણ તું નથી અંધ. નથી આસક્ત. તું કેમ નથી જોઈ શકતો કે અજ્ઞાનની ઢાલ આગળ ધરી વિચારાય તો જગતમાં કોઈનેય કશો દંડ તો શું કરાય, રોકી પણ ન શકાય. કારણ કે જે જ્ઞાની છે તે પાપ નથી કરતા, અજ્ઞાની-અણસમજુ જ દ્રોહ કરે છે. શિશુપાલ અજ્ઞાની હતો. તેને જ્ઞાન હોત તો રાજસૂય યજ્ઞ વખતે યદ્ધાંતદ્ધ બોલ્યો હોત? અજ્ઞાનના નામે અત્યાચાર થવા દઈએ તો સૃષ્ટિ ચાલે જ કઈ રીતે? જયદ્રથે કૃષ્ણાનું હરણ કર્યું; અજ્ઞાની હતો જવા દો. ભીમને ઝેર દીધું; દેનારા અજ્ઞાની હતા, જવા દો. લાક્ષાગૃહનો રચનાર અજ્ઞાની હતો, જવા દો. મારી આ મહિમાવાન ભગિનીનો કેશપાશ ખેંચનાર દુઃશાસન અજ્ઞાની હતો, જવા દો. આ સ્વીકારીએ તો શું થાય તેનો તને કંઈ ખ્યાલ છે ખરો?'
સંજય આવાક્ થઈ ગયો હતો. બધા મંત્રમુગ્ધ હતાં.
~ કુરુક્ષેત્ર પુસ્તકમાંથી, લેખક: મનુભાઈ પંચોળી 'દર્શક'
વાણી
અને ધૌમ્ય ઋષિ (પાંડવોના રાજપુરોહિત) બોલ્યા ‘તેમાં ખોટું થોડું જ છે? ભગવાને વાણી આપી છે તે વેર વધારવા માટે નહિ, વેર ઘટાડવા માટે. ભીમ-દ્રૌપદીએ તે દહાડે મયસભામાં “આંધળાંનાં તો આંધળાં જ હોય'' તે વેણ ન કહ્યું હોત તો આટલી આગ ન થઈ હોત.'
સુવર્ણા (ઋષિ પત્ની) કહે, 'એ તો તમે અતિવ્યાપ્તિ કરો છો, એ નહિ તો બીજું બહાનું કાઢીનેય સુયોધને તો પાંડવોને પજવ્યા જ હોત. લાક્ષાગૃહ વખતે ક્યાં દ્રૌપદી હતાં?'
'તમારી એ વાત સાચી છે પણ તે છતાંય વાણીથી સંધાય પણ છે ને વાણીથી ભંગાય પણ છે. આજે તમે ભાંગ્યું.’
~ કુરુક્ષેત્ર પુસ્તકમાંથી, લેખક: મનુભાઈ પંચોળી 'દર્શક'