ઓપન સોર્સ

કોમ્પ્યુટરના ક્ષેત્રમાં ઓપન સોર્સ(=open source) શબ્દ ઘણો પ્રચલિત છે. કોઈ સોફ્ટવેર ઓપન સોર્સ છે એનો મતલબ એ સોફ્ટવેરનો કોડ વાંચવા માટે ઉપલબ્ધ છે, સુધારા વધારા કરવા માટે ઉપલબ્ધ છે, બીજાને આપવા માટે ઉપલબ્ધ છે, એને બીજાને પૈસાથી વેચવાં માટે ઉપલબ્ધ છે, આનાથી બીજા સોફ્ટવેર બનાવવા માટે ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રકારની સ્વતંત્રતા કેટલા અંશે ઉપલબ્ધ છે, એ સોફ્ટવેરના લાઇસન્સ પર આધાર રાખે છે. જેના વિષે આપણે આગળ વાત કરીશું.

આ એક રસપ્રદ વાત થઇ, નહિ?

ધારો કે તમે કોઈ ફિલ્મ પર કામ કરી રહ્યા છો અને એની વાર્તા/કથા(=script) તમે જાહેરમાં મૂકી દીધી છે, અને એ કોઈ બીજા વ્યક્તિ વાપરી શકે, એમાં ફેરફાર કરી ને બીજી કથા બનાવી શકે અને એને મફતમાં કે પૈસાથી બીજાને વેચી શકે!

ધારો કે તમે કોઈ સંગીત/ગીત પર કામ કરી રહ્યા છો એની શબ્દ અને સંગીત રચના તમે જાહેર કરી દીધી છે, કોઈ પણ એનો ઉપયોગ કરીને એ ગીત બનાવી શકે, જાહેરમાં મૂકી શકે, વગાડી શકે, અને મફતમાં કે પૈસાથી વેચી શકે!

તમને એવા વિચાર પણ આવે કે, આમ થોડું હોય, મહેનત એક વ્યક્તિ કરી, અને બીજો પૈસા કમાય? આમ થોડું ઘર ચાલે? જાહેર કરનાર વ્યક્તિ કેવો કહેવાય? વગેરે વગેરે. પણ, કરોડો નહિ તો પણ લાખોની સંખ્યામાં ઓપન સોર્સ સોફ્ટવર ઉપલબ્ધ છે, જેનો તમે ઉપયોગ કરી શકો છો, વાપરી શકો છો, બીજાને આપી શકો છો, એમાં સુધારા-વધારા કરી શકો છે, અને એને મૂળ વ્યક્તિ કે જેને એ સોફ્ટવેર બનાવ્યો એને પૈસા આપ્યા વગર બીજાંને વહેંચી શકો છો.

જે તે કોડ/સોફ્ટવેર કેટલા અંશે ફેરફાર માટે, વેચાણ માટે, ઉપલબ્ધ છે એ એની સાથે વાપરવામાં આવેલ લાઇસન્સ પર આધાર રાખે છે. ઘણા પ્રકારના લાઇસન્સ ઉપલબ્ધ છે, સોફ્ટવેર બનાવનાર વ્યકિત કોઈ પણ લાઇસન્સ વાપરી શકે અને એના આધારે સોફ્ટવેર/કોડની સ્વતંત્રતા નક્કી થાય.

જેમકે, કોઈ વ્યક્તિએ મ્યુઝિક પ્લેયર(=music player) નો સોફ્ટવેર બનાવ્યો અને એનો કોડ એને MIT લાઇસન્સ સાથે જાહેરમાં મુક્યો. તો હવે આ લાઇસન્સ પ્રમાણે કોઈ પણ વ્યક્તિ આ સોફ્ટવેરનો કોડ લઈને પોતાના માટે અલગથી  મ્યુઝિક પ્લેયર બનાવી શકે છે, એમાં સુધારો કરીને વાપરી શકે છે, બીજાને આપી શકે છે, પૈસા લઈને વહેંચી શકે છે, એનો ઉપયોગ કરીને બીજો સોફ્ટવેર - જેમકે વિડિઓ પ્લેયર(=video player) બનાવી ને વહેંચી શકે છે.  અંતે, પોતે ભલે બીજાનો કોડ વાપરીને સોફ્ટવેર બનાવે. પણ પોતાનો સોફ્ટવેરનો કોડ ના પણ આપે. MIT લાઇસન્સમાં જેમ સ્વતંત્રતા મળે છે, એમ જવાબદારી નથી આવતી. એટલે કે, મૂળ વ્યક્તિ પહેલેથી કહી દે છે, કે જો આ સોફ્ટવેરથી કાંઈ નુકસાન થાય તો અમારી જવાબદારી નથી, તમારો ડેટા ઉડી જાય, કોમ્પ્યુટરમાં નુકસાન થાય, ગણતરીમાં નુકસાન થાય તો પણ અમારી જવાબદારી નથી. 

આગળના ફકરામાં એક વાક્યનો ભાગ અહીં ફરીથી લખું, "પોતે ભલે બીજાનો કોડ વાપરીને સોફ્ટવેર બનાવે. પણ પોતાનો સોફ્ટવેરનો કોડ ના પણ આપે." અહીં તમે બીજાનો કોડ લીધો પણ તમે એમાંથી બનાવેલા સોફ્ટવેરનો કોડ અપાતા નથી. એવું જો મૂળ બનાવનારને ના કરવા દેવું હોયતો એ સોફ્ટવેરને GNU GPL લાઇસન્સ સાથે સોફ્ટવેરને જાહેરમાં મૂકી શકે, કેમ કે આ સોફ્ટવેરમાં આગળ જણાવેલ સ્વતંત્રતા તો મળે જ છે પણ એમ એક મુદ્દો વધુ ઉમેરાય છે અને એ છે કે, તમે સોફ્ટવેરમાં સુધારો વધારો કરો તો એ સુધારા વધારા કરાયેલ સોફ્ટવેરનો કોડ પણ બીજાને આપવાનો છે અને એ પણ આજ લાઇસન્સ સાથે જેથી આ સાંકળ તૂટે અહીં. એમાં પણ આગળ જણાવેલ જવાબદારી આવતી નથી.

ઘણા લોકો GPL ને કેન્સર લાઇસન્સ કહે છે, કારણકે એ ફેલાય છે જેમ આગળ કીધું એમ. વધુમાં એ લાઇસન્સથી તમે કોઈ સોફ્ટવેર બીજાનો આપો - મફતમાં કે પૈસાથી તો તમારે એ લાઇસન્સ પ્રમાણે એને કોડ પણ આપવો જ પડે અને એ પણ સ્વતંત્ર છે સુધારા વધારા કરવામાં. આ વાત ખાસ કરીને એવી કંપનીઓને લાગુ પડે છે, જેમણે મૂળ સોફ્ટવેરનો ઉપયોગ કર્યો પણ હવે એમાં સુધારો કરીને ઓપન સોર્સ નથી કરવો, એ સુધારો બહાર પડવો નથી. 

કંપનીઓને પોતાની અલગ દ્રષ્ટિ છે આ વિષયને જોવાની. ઘણી કંપનીઓ સોફ્ટવેરનો કોડ જાહેર નથી કરતી. કેમકે, કોડમાં એમના ઉદ્યોગનું રહસ્ય છે, અથવાતો એમનો સોફ્ટવેર એજ આવકનો સ્ત્રોત છે, જો એ ઓપન સોર્સ કરશે અને બીજો લોકો જાતે કોડમાંથી સોફ્ટવેર બનાવી લેશે તો આવક બંધ થઇ જશે અથવાતો એમની પાસે કોડ જશે તો બીજા પાસે એમાં સુધારા-વધારા કરાવી લેશે - ઓછી કિંમતથી કે મફતમાં. તો ઘણી કંપની ગોપનીયતાના લીધે ઓપન સોર્સ નથી કરતી. ઓપન સોર્સ કરવાથી કોઈ વ્યકિત એ કોડ વાંચશે અને જો એને એમાં ખામી મળી તો એ ખામીથી સોફ્ટવેર હેક કરીને ડેટા ચોરી ચોરી લેશે, વગેરે વગેરે.

તેમ છતાં ઘણી વાર વ્યક્તિ સારા ઉદ્દેશ્ય સાથે કોડને ઓપન સોર્સ કરે છે. એનો ઉપયોગ બીજો વ્યક્તિ, ત્રીજી કંપની વાપરે છે અને એમાંથી પૈસા કમાય છે. જેમકે, મરાક સ્ક્વાયર્સ(=Marak Squires) કે faker.js કરીને એક લાયબ્રેરી બનાવી જે ફેક ડેટા બનાવે, તમારે જેવા જોઈએ એવા. આ લાયબ્રેરી સોફ્ટવેર ટેસ્ટ કરવામાં ખુબ વપરાતી. અને કંપનીઓ કરોડો કમાતી, પણ બનાવનારને કઈ મળતું નહિ એટલે એને લાયબ્રેરી ઉડાડી દીધી. એ સમયે ખુબ અંધાધુંધી ફેલાયી હતી!

બીજો પણ એવો એક કિસ્સો છે, જેમાં વ્યક્તિ સોફ્ટવેર ઓપન સોર્સ કરે છે અને વારસો સુધી જાણવણી કરે છે, પૈસા વગર અને જયારે એમાં કઈ ખામી જોવા મળે છે ત્યારે જે વ્યક્તિ એ સોફ્ટવેર વાપરતો હોય એ બનાવનારને ઝડપથી ખામી દૂર કરવાનું કહે છે, મફતમાં, તરત, ઓર્ડરથી. વળી પોતે એમાંથી પૈસા કમાય છે! 

તો એની સામે સારા ઉદાહરણો પણ જોવા મળે છે. RedHat કરીને કંપની કે જે $32 બિલિયોન એટલેકે 3243224300000.00 રૂપિયામાં IBM એ ખરીદી એ પુરી કંપની ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેર પર ચાલે છે, ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેરને સારો બનાવી એનો સપોર્ટ આપે છે, વહેંચે છે, અને મૂળ બનાવનાર વ્યક્તિને પણ સમયાંતરે પૈસા આપતા રહે છે, કામમાં મદદ કરતા રહે છે.

ઘણા લોકો સોફ્ટવેરને ઓપન સોર્સ કરીને ઋણ ચૂકવે છે. એમનું એવું માનવું છે, કે બીજા ઓપન સોર્સ સોફ્ટવેરથી જ્ઞાન મળ્યું તો એમાંથી બીજા સોફ્ટવેર બનાવી ઓપન સોર્સ કરીએ જેથી બીજા લોકોને પણ નવા જ્ઞાનનો મોકો મળે.

ઘણા લોકો એને મૂળભૂત હક તરીકે જોવે છે. જેમકે, GNU.org વાળા મને છે કે બધા સોફટરે ઓપન સોર્સ જ હોવા જોઈએ. તમારે એના પૈસા લેવા હોય તો લઇ શકો પણ એનો કોડ તો જાહેર જ હોવો જોઈએ, એમાં શું લખ્યું છે, અમારો કેટલો ડેટા તમે લો છે, બીજું શું શું કરો છ એ બધું શુ લખ્યું છે, એ અમે જોવી શકતા હોવા જોઈએ અને સાથે એમાં સુધારો-વધારો પણ કરી શકતા હોવા જોઈએ. GNU.org વાળાએ ઘણા સોફ્ટવેર ઓપન સોર્સ કર્યા છે GPL લાઇસન્સ સાથે અને કેટલાક તો એવા સોફ્ટવેર છે, જે આખી દુનિયા વાપરે છે, મફતમાં, જો તમે કોમ્પ્યુટરથી ઈન્ટરનેટ વાપરતા હોય તો સમજો કે GNU.org વાળાએ લખેલા ઘણા સોફ્ટવેર વપરાતા હશે અને ત્યારે એ વેબસાઈટ તમે જોઈ શકતા હશો. અને જો તમે એન્ડ્રોઇડ મોબાઇલ વાપરો છો તો  એમાં એમના ઘણા સોફ્ટવેર છે, જે તમને દેખાતા નથી પણ અંદર સતત વપરાય છે.

GNU.org વાળા જયારે બધા જ સોફ્ટવેર ઓપન સોર્સ હોવા જોઈએ એવું મને છે તો ઘણા એવું મને છે, બધા નહી તો અમુક મહત્વના સોફ્ટવેર તો ઓપન સોર્સ જ  હોવા જોઈએ. જેમ કે, Ladybird Browser વાળા બ્રોઉસર બનાવે છે ઓપન સોર્સ અને મફતમાં પણ.

અંતે એક મહત્વની વાતનો ચોખ પડવો છે એ કે - ઓપન સોર્સ મફત હોય શકે અને ના પણ હોય. પણ એનો કોડ તો જાહેર જ હોય.